Tri thức luận
TRI THỨC LUẬN
Tri thức luận (epistemology), hay lý thuyết về tri thức, là ngành triết học nghiên cứu bản tính của tri thức, các điều kiện khả hữu của nó, cũng như mục tiêu và nền tảng của sự hiểu biết. Ngay từ thời cổ đại, vấn đề tri thức đã trở thành một trong những mối quan tâm trung tâm của các triết gia. Nhiều nhà tư tưởng đã nỗ lực tìm kiếm một nền tảng chắc chắn để bảo đảm khả năng của tri thức. Chính vì vậy, thế kỷ XVII–XVIII thường được xem như “kỷ nguyên của tri thức luận”, đặc biệt dưới ảnh hưởng của dự án triết học do René Descartes khởi xướng: cuộc truy tìm một nền tảng chắc chắn cho tri thức.
Để đạt được mục tiêu đó, Descartes sử dụng phương pháp hoài nghi có hệ thống (methodical skepticism), tức là tạm thời nghi ngờ mọi điều có thể bị nghi ngờ nhằm tìm ra một điểm tựa tuyệt đối không thể phủ nhận. Kết quả của tiến trình này là mệnh đề nổi tiếng “Cogito, ergo sum” – tôi tư duy, nên tôi hiện hữu. Theo Descartes, chính hành vi tư duy đã bảo đảm sự hiện hữu của chủ thể tư duy. Từ điểm chắc chắn này, ông tiếp tục xây dựng lập luận về sự hiện hữu của Thiên Chúa và từ đó suy ra sự tồn tại của thế giới bên ngoài. Qua cách tiếp cận này, Descartes không chỉ tìm kiếm nền tảng cho tri thức mà còn muốn cải biến truyền thống hoài nghi cổ đại, đặc biệt là hoài nghi luận Pyrrhon.
Tri thức luận Cổ điển
Trong triết học Hy Lạp cổ đại, vấn đề tri thức đã được đặt ra nhưng chưa được phát triển thành một ngành độc lập. Plato quan tâm đặc biệt đến việc phân biệt giữa tri thức (epistēmē) và niềm tin hay ý kiến (doxa). Trong Republic (477), ông gợi ý rằng chỉ những gì không thể sai lầm mới thực sự xứng đáng được gọi là tri thức. Tuy nhiên, mối quan tâm chính của Plato không phải là phân tích điều kiện của tri thức, mà là xác định đối tượng của nó. Trong giai đoạn trung kỳ, ông cho rằng tri thức chân thực chỉ có thể hướng tới các Hình thái (Forms) – những thực thể bất biến của thế giới siêu hình.
Trong các đối thoại muộn hơn, đặc biệt là Theaetetus, Plato quay lại vấn đề bản chất của tri thức và xem xét giả thuyết rằng tri thức là niềm tin đúng được biện minh bằng lý do. Tuy nhiên, đối thoại này kết thúc mà không đưa ra định nghĩa dứt khoát. Điều rõ ràng là Plato hiểu tri thức như một trạng thái của trí tuệ có liên hệ với một đối tượng, và vấn đề triết học nằm ở việc xác định chính xác bản chất của mối quan hệ ấy.
Aristotle tiếp tục phát triển cách tiếp cận này nhưng theo hướng mang tính khoa học hơn. Ông cho rằng ta thực sự biết một sự vật khi ta hiểu nguyên nhân và lý do của nó. Theo Aristotle, tri thức khoa học (epistēmē) đạt được thông qua chứng minh lôgíc, thường được cấu trúc dưới dạng tam đoạn luận. Trong đó, tiền đề trung gian đóng vai trò giải thích tại sao kết luận lại đúng. Vì vậy, tri thức đích thực không chỉ là biết rằng một điều gì đó đúng, mà còn là hiểu được tại sao nó đúng.
Ở Aristotle, vấn đề tìm kiếm một nền tảng tuyệt đối chắc chắn cho tri thức chưa trở thành mối bận tâm trung tâm. Mối quan tâm này chủ yếu xuất hiện trong các trường phái hoài nghi sau này. Chẳng hạn, các triết gia Khắc kỷ (Stoics) đã tìm kiếm một “tiêu chuẩn của chân lý” nhằm phân biệt tri thức với sai lầm.
Trong thời Trung cổ, triết học tri thức chịu ảnh hưởng mạnh của Aristotle. Thomas Aquinas cho rằng mọi chất liệu của tri thức đều bắt nguồn từ kinh nghiệm cảm giác, mặc dù trí tuệ đóng vai trò trừu xuất các khái niệm phổ quát từ kinh nghiệm đó. Việc phân biệt giữa chất liệu của tri thức và hình thức tri thức sau này trở thành một chủ đề quan trọng của tri thức luận hiện đại.
Một nhân vật đáng chú ý khác là Augustine, người đã phát triển một lập luận có phần tương tự với Descartes. Ông viết: “Si fallor, sum” – Nếu tôi sai, thì tôi vẫn hiện hữu. Mệnh đề này cho thấy ngay cả sai lầm cũng presuppose sự hiện hữu của chủ thể tư duy.
Tri thức luận cận đại
Trong triết học cận đại, vấn đề tri thức trở thành trung tâm của triết học. Descartes cho rằng không phải mọi ý tưởng đều phát sinh từ kinh nghiệm. Các nhà duy lý sau ông, đặc biệt là Leibniz, tiếp tục bảo vệ quan điểm rằng có những ý tưởng bẩm sinh hoặc ít nhất là những nguyên lý tiên nghiệm (a priori) độc lập với kinh nghiệm.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa tiên nghiệm và bẩm sinh. Immanuel Kant nhấn mạnh rằng mặc dù mọi tri thức đều bắt đầu từ kinh nghiệm, điều đó không có nghĩa là toàn bộ tri thức phát sinh từ kinh nghiệm. Một số nguyên lý có thể mang tính tiên nghiệm mà không nhất thiết phải là bẩm sinh.
Trái lại, truyền thống duy nghiệm Anh – đặc biệt là John Locke – cho rằng mọi ý tưởng của con người đều bắt nguồn từ kinh nghiệm. Tuy nhiên Locke không cho rằng toàn bộ tri thức chân lý đều xuất phát trực tiếp từ kinh nghiệm. Ông phân biệt tri thức dựa trên trực giác, chứng minh, và kinh nghiệm. Các ý tưởng đơn giản của cảm giác đóng vai trò nền tảng cho toàn bộ hệ thống tri thức.
Quan điểm duy nghiệm được phát triển triệt để hơn bởi Berkeley và đặc biệt là David Hume. Theo Hume, mọi ý tưởng đều là bản sao của các ấn tượng cảm giác. Từ đó, ông đặt ra vấn đề nổi tiếng về tính chính đáng của suy luận quy nạp: điều gì biện minh cho việc chúng ta tin rằng tương lai sẽ giống quá khứ, hoặc rằng một sự kiện gây ra sự kiện khác? Hume kết luận rằng không có cơ sở lý tính cho niềm tin này; nó chỉ dựa trên tập quán tâm lý.
Trước thách thức của Hume, Kant đã đưa ra một giải pháp mới. Ông phân biệt giữa:
phán đoán phân tích (analytic judgments), trong đó vị ngữ đã hàm chứa trong chủ từ
phán đoán tổng hợp (synthetic judgments), trong đó vị ngữ bổ sung thông tin mới
Kant lập luận rằng ngoài các chân lý phân tích tiên nghiệm, còn tồn tại những chân lý tổng hợp tiên nghiệm, đặc biệt trong toán học và các nguyên lý cơ bản của khoa học tự nhiên. Theo ông, các chân lý này có thể có được nhờ các cấu trúc tiên nghiệm của nhận thức con người.
Tuy nhiên, Kant cũng cho rằng lý trí con người không thể vượt qua những giới hạn của kinh nghiệm để đạt tới tri thức về các thực tại siêu hình như “vật tự thân”. Khi lý trí cố gắng làm điều đó, nó sẽ rơi vào các nghịch lý (antinomies).
Hegel sau đó phản đối quan điểm giới hạn này và cho rằng các mâu thuẫn của lý trí có thể được vượt qua thông qua tiến trình biện chứng. Trong hệ thống của ông, tri thức luận phần lớn hòa nhập vào siêu hình học.
Phản ứng chống lại Hegel xuất hiện dưới nhiều hình thức. Schopenhauer quay trở lại với Kant và cho rằng nguyên lý cơ bản của tri thức có thể được quy về nguyên lý lý do đầy đủ (principle of sufficient reason), một ý tưởng bắt nguồn từ Leibniz.
Nietzsche, chịu ảnh hưởng của Schopenhauer, phát triển một quan niệm mang tính triệt để hơn về chân lý, xem chân lý như một biểu hiện của ý chí quyền lực. Tuy nhiên, cách tiếp cận này ít mang tính tri thức luận theo nghĩa truyền thống.
Trong thế kỷ XIX, tri thức luận phát triển mạnh mẽ hơn trong thế giới Anglo-Saxon. John Stuart Mill bảo vệ một dạng duy nghiệm triệt để, cho rằng mọi tri thức đều bắt nguồn từ kinh nghiệm và được thiết lập thông qua quy nạp.
Cuối thế kỷ XIX, tại Hoa Kỳ xuất hiện chủ nghĩa thực dụng (pragmatism). Charles Sanders Peirce cho rằng ý nghĩa của một khái niệm nằm ở những hệ quả thực tiễn có thể kiểm chứng của nó. Quan điểm này sau đó được William James phát triển theo hướng nhấn mạnh mối liên hệ giữa chân lý và hiệu quả thực hành.
Một đóng góp quan trọng của Peirce cho tri thức luận là thuyết khả ngộ (fallibilism) – quan điểm cho rằng mọi niềm tin của con người đều có thể sai lầm. Theo cách nhìn này, tri thức không phải là sự chắc chắn tuyệt đối, mà là một tiến trình điều chỉnh liên tục của các giả thuyết trong quá trình tìm kiếm chân lý.
Tri thức luận đương đại
Trong thế kỷ XX, tri thức luận tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong bối cảnh triết học phân tích. Một trong những phong trào quan trọng là chủ nghĩa thực chứng logic, trong đó các triết gia như A. J. Ayer cho rằng mọi chân lý có ý nghĩa nhận thức đều phải hoặc là phân tích, hoặc là kiểm chứng được bằng kinh nghiệm. Theo quan điểm này, không có chỗ cho các chân lý tổng hợp tiên nghiệm như Kant đã đề xuất.
Trong giai đoạn này, nhiều triết gia cố gắng xây dựng tri thức luận dựa trên khái niệm dữ kiện cảm giác (sense-data), tức những nội dung trực tiếp của kinh nghiệm. Tuy nhiên, quan điểm cho rằng tri thức phải được xây dựng trên một nền tảng tuyệt đối hiển nhiên – thường gọi là “cái được cho” (the given) – đã bị phê phán mạnh mẽ. Nhiều triết gia cho rằng tri thức không nhất thiết phải dựa trên một nền tảng như vậy.
Tri thức luận đương đại vì thế tập trung vào hai vấn đề chính.
Thứ nhất là bản chất của tri thức. Năm 1963, Edmund Gettier đã đặt nghi vấn đối với quan điểm truyền thống cho rằng tri thức chỉ đơn giản là niềm tin chân thực được biện minh (justified true belief). Gettier chỉ ra rằng có thể tồn tại những trường hợp trong đó một người có niềm tin đúng và có vẻ được biện minh, nhưng niềm tin đó vẫn không thể được xem là tri thức. Vấn đề này đã dẫn đến một loạt các lý thuyết mới nhằm xác định những điều kiện cần và đủ của tri thức, chẳng hạn các lý thuyết nhân quả hoặc các mô hình độ tin cậy của niềm tin.
Vấn đề thứ hai liên quan đến nền tảng của hệ thống niềm tin. Các triết gia tranh luận liệu tri thức có cần một nền tảng cuối cùng hay không. Cuộc tranh luận giữa chủ nghĩa nền tảng (foundationalism) và chủ nghĩa mạch lạc (coherentism) phản ánh sự khác biệt trong cách hiểu về cấu trúc của tri thức.
Do đó, mặc dù dự án tìm kiếm một nền tảng chắc chắn cho tri thức bắt đầu từ Descartes vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến tri thức luận hiện đại, nhiều triết gia ngày nay nghi ngờ liệu dự án đó có thực sự khả thi hay không. Tri thức luận đương đại vì thế không chỉ tìm cách định nghĩa tri thức, mà còn xem xét lại chính giả định rằng tri thức phải có một nền tảng tuyệt đối.
Bản chất và phạm vi của tri thức
Tri thức luận có mối quan hệ mật thiết với nhiều lĩnh vực khác của triết học. Nó liên quan trực tiếp đến triết học tâm trí, vì tri thức và niềm tin đều là những trạng thái tinh thần. Tri thức luận cũng liên hệ chặt chẽ với triết học ngôn ngữ, bởi vì cách chúng ta hiểu ý nghĩa của các mệnh đề ảnh hưởng đến cách chúng ta hiểu khả năng tri thức. Do đó, tri thức luận đóng vai trò như một điểm giao thoa giữa nhiều lĩnh vực triết học khác nhau, từ triết học tâm trí đến siêu hình học và triết học khoa học.
Một cách khái quát, tri thức luận khảo sát tính chính đáng của các niềm tin. Con người không chỉ có các niềm tin về thế giới; chúng ta còn đánh giá các niềm tin đó là đúng, sai, hợp lý hay vô căn cứ. Tri thức luận vì thế không chỉ mô tả quá trình hình thành niềm tin mà còn đánh giá liệu chúng ta có hợp lý khi tin vào điều gì đó hay không.
Ở mức độ cơ bản nhất, tri thức luận bắt đầu từ lập trường nhận thức của con người. Lập trường này bao gồm toàn bộ hệ thống niềm tin mà chúng ta nắm giữ, cùng với các phương pháp mà chúng ta sử dụng để hình thành và kiểm tra những niềm tin ấy. Những phương pháp này có thể bao gồm tri giác cảm giác, ký ức, suy luận, nội quan hoặc lời chứng của người khác. Từ đây, tri thức luận đặt câu hỏi liệu những phương pháp đó có đáng tin cậy và hợp lý hay không.
Sự biện minh của niềm tin
Một trong những vấn đề trung tâm của tri thức luận là sự biện minh (justification). Không phải mọi niềm tin đều có giá trị như nhau; một số niềm tin được xem là hợp lý hơn những niềm tin khác. Vì thế, tri thức luận phải giải thích điều gì làm cho một niềm tin trở nên hợp lý.
Có thể phân biệt hai loại niềm tin cơ bản.
Loại thứ nhất là niềm tin trung gian, tức những niềm tin được hình thành thông qua suy luận từ các niềm tin khác. Ví dụ, khi quan sát bầu trời đen và gió mạnh, chúng ta có thể suy luận rằng trời sắp mưa. Trong trường hợp này, câu hỏi tri thức luận đặt ra là: liệu phương pháp suy luận mà chúng ta sử dụng có thực sự đáng tin cậy hay không.
Loại thứ hai là niềm tin trực tiếp, tức những niềm tin không dựa trên suy luận từ các niềm tin khác. Chẳng hạn, khi nhìn thấy một cuốn sách trước mặt, tôi có thể ngay lập tức tin rằng có một cuốn sách ở trước mặt tôi. Nếu việc chấp nhận niềm tin này là hợp lý, ta nói rằng niềm tin ấy được biện minh.
Các triết gia đã đề xuất nhiều cách giải thích khác nhau về sự biện minh.
Một quan điểm cho rằng niềm tin được biện minh nếu nó được hình thành thông qua một quá trình nhận thức đáng tin cậy. Quan điểm này thường được gọi là thuyết độ tin cậy (reliabilism).
Một quan điểm khác, thuyết mạch lạc (coherentism), cho rằng một niềm tin được biện minh khi nó phù hợp với toàn bộ hệ thống niềm tin của chủ thể.
Ngược lại, thuyết nền tảng (foundationalism) cho rằng phải tồn tại những niềm tin cơ bản, tức những niềm tin được biện minh mà không cần dựa trên các niềm tin khác. Những niềm tin còn lại sẽ được biện minh bằng cách suy ra từ các niềm tin cơ bản này.
Biện minh & Hoài nghi
Tranh luận giữa các lý thuyết về sự biện minh dẫn đến một câu hỏi quan trọng về cấu trúc của tri thức. Giả sử một niềm tin A được biện minh nhờ một niềm tin khác B. Nhưng nếu B cũng cần một niềm tin khác để biện minh, và quá trình này tiếp tục mãi, chúng ta sẽ đối mặt với sự thoái lui vô hạn của biện minh.
Thuyết nền tảng tìm cách tránh sự thoái lui này bằng cách khẳng định rằng chuỗi biện minh phải dừng lại ở những niềm tin cơ bản. Trong nhiều phiên bản của lý thuyết này, các niềm tin cơ bản được cho là xuất phát trực tiếp từ kinh nghiệm cảm giác.
Ngược lại, thuyết mạch lạc cho rằng các niềm tin không cần phải được tổ chức theo một cấu trúc phân cấp. Thay vào đó, chúng hỗ trợ lẫn nhau trong một mạng lưới mạch lạc. Nếu không có giải pháp thỏa đáng cho vấn đề thoái lui, một số triết gia cho rằng kết quả có thể dẫn đến hoài nghi luận, tức quan điểm cho rằng không có niềm tin nào của chúng ta được biện minh đầy đủ.
Hoài nghi luận đặt câu hỏi về khả năng tri thức của con người. Hoài nghi có thể mang tính toàn bộ, khi phủ nhận khả năng tri thức nói chung, hoặc cục bộ, khi chỉ áp dụng cho một số lĩnh vực nhất định. Trong lịch sử tri thức luận, có hai truyền thống hoài nghi nổi bật. Truyền thống thứ nhất bắt nguồn từ Pyrrho, tập trung vào việc cho thấy rằng mọi lập luận ủng hộ một niềm tin đều có thể bị cân bằng bởi một lập luận đối lập. Nếu vậy, chúng ta không có lý do hợp lý để ưu tiên niềm tin nào.
Truyền thống thứ hai bắt nguồn từ Descartes, người đã đặt ra những giả thuyết như giấc mơ hoặc ảo giác để cho thấy rằng kinh nghiệm cảm giác có thể đánh lừa chúng ta. Nếu chúng ta không thể chắc chắn rằng mình không đang bị đánh lừa, thì dường như chúng ta cũng không thể chắc chắn rằng mình biết điều gì. Một nhiệm vụ quan trọng của tri thức luận là đối mặt với những thách thức hoài nghi này, nhằm giải thích tại sao tri thức của con người vẫn có thể có cơ sở hợp lý.
Tự nhiên hóa tri thức luận
Theo truyền thống triết học, tri thức có bốn nguồn chính: tri giác cảm giác; ký ức; nội quan; lý trí. Tri giác cung cấp cho chúng ta tri thức về thế giới vật chất xung quanh. Tuy nhiên, tri giác cũng có thể gây ra ảo giác, khiến chúng ta nghi ngờ liệu tri giác có phản ánh đúng thực tại hay không. Lý trí cho phép chúng ta suy luận từ tri thức đã có để đạt tới tri thức mới. Ngoài ra, lý trí còn được cho là nguồn của tri thức tiên nghiệm, tức tri thức có thể đạt được độc lập với kinh nghiệm. Một vấn đề quan trọng của tri thức luận là giải thích làm thế nào tri thức tiên nghiệm có thể tồn tại, đặc biệt trong các lĩnh vực như toán học và logic.
Tri thức luận được xem là “triết học đầu tiên”, có nhiệm vụ đánh giá các ngành tri thức khác. Tuy nhiên, triết gia W. V. O. Quine đã đề xuất một cách tiếp cận khác gọi là tự nhiên hóa tri thức luận. Theo Quine, tri thức luận nên trở thành một phần của khoa học, đặc biệt là khoa học nhận thức và tâm lý học. Thay vì tìm kiếm các nền tảng tuyệt đối cho tri thức, tri thức luận nên nghiên cứu cách con người thực sự hình thành niềm tin. Tuy nhiên, nhiều triết gia cho rằng cách tiếp cận này không thể giải quyết toàn bộ các vấn đề tri thức luận, đặc biệt những vấn đề liên quan đến chuẩn mực nhận thức và lý trí.
Kết
Tri thức luận là một trong những lĩnh vực trung tâm của triết học, vì nó liên quan trực tiếp đến câu hỏi cơ bản: con người có thể biết được điều gì. Qua lịch sử triết học, các triết gia đã phát triển nhiều cách tiếp cận khác nhau nhằm giải thích bản chất của tri thức, cấu trúc của sự biện minh và phạm vi của tri thức con người. Mặc dù nhiều vấn đề tri thức luận vẫn còn gây tranh cãi, các cuộc tranh luận này đã góp phần làm rõ hơn bản chất của nhận thức con người và những giới hạn của nó.
Footnotes học thuật
Plato, Theaetetus, 201c–210a. Trong đối thoại này, Plato thảo luận định nghĩa tri thức như niềm tin chân thực có lý giải (logos), một quan niệm thường được xem là tiền thân của định nghĩa “niềm tin chân thực được biện minh”.
Aristotle, Posterior Analytics, I.2, 71b9–72a5. Aristotle cho rằng tri thức khoa học (epistēmē) đạt được khi chúng ta hiểu nguyên nhân của sự vật thông qua chứng minh lôgíc.
Augustine, De Civitate Dei, XI.26. Lập luận nổi tiếng Si fallor, sum (“Nếu tôi sai, tôi hiện hữu”) thường được xem là tiền thân của luận chứng cogito trong triết học Descartes.
René Descartes, Meditations on First Philosophy, Meditation II. Mệnh đề Cogito, ergo sum (“Tôi tư duy, nên tôi hiện hữu”) được Descartes coi là nền tảng chắc chắn đầu tiên của tri thức.
David Hume, An Enquiry Concerning Human Understanding, §4–5. Hume lập luận rằng suy luận quy nạp không thể được biện minh bằng lý trí mà chỉ dựa trên tập quán tâm lý.
Immanuel Kant, Critique of Pure Reason, B1–B30. Kant đưa ra sự phân biệt nổi tiếng giữa phán đoán phân tích và phán đoán tổng hợp, cũng như giữa tri thức tiên nghiệm và hậu nghiệm.
Edmund Gettier, “Is Justified True Belief Knowledge?”, Analysis 23 (1963): 121–123. Bài viết ngắn này cho thấy rằng định nghĩa truyền thống về tri thức như niềm tin chân thực được biện minh là không đầy đủ.
Bertrand Russell, The Problems of Philosophy (Oxford: Oxford University Press, 1912), chap. 1–3. Russell phát triển lý thuyết về sense-data như nền tảng của tri thức tri giác.
W. V. O. Quine, “Epistemology Naturalized,” trong Ontological Relativity and Other Essays (New York: Columbia University Press, 1969). Quine đề xuất dự án tự nhiên hóa tri thức luận, coi tri thức luận như một phần của khoa học.
Charles S. Peirce, “The Fixation of Belief,” Popular Science Monthly 12 (1877): 1–15. Peirce phát triển quan niệm fallibilism, cho rằng mọi niềm tin đều có thể sai lầm.
Sextus Empiricus, Outlines of Pyrrhonism, I.12–15. Văn bản cổ điển trình bày lập trường của chủ nghĩa hoài nghi Pyrrhonian.
A. J. Ayer, Language, Truth and Logic (London: Victor Gollancz, 1936). Tác phẩm tiêu biểu của chủ nghĩa thực chứng logic, khẳng định nguyên tắc kiểm chứng như tiêu chuẩn ý nghĩa của mệnh đề.
