WITTGENSTEIN VÀ SỰ CHUYỂN MÌNH CỦA TRIẾT HỌC PHÂN TÍCH

Joseph Tân Nguyễn OFM

Ludwig Wittgenstein đã kiến tạo như một bước ngoặt mang tính quyết định trong lịch sử triết học phân tích: từ mô hình biểu trưng luận (representationalism) của Tractatus Logico-Philosophicus đến quan niệm thực hành về ý nghĩa trong Philosophical Investigations. Ông không chỉ đẩy dự án logic của Frege và Russell đến giới hạn nội tại của nó, mà còn phá vỡ chính tiền giả định nền tảng của nó—tức quan niệm rằng ngôn ngữ phản chiếu thế giới—để thay thế bằng một viễn tượng trong đó ý nghĩa nảy sinh từ cách sử dụng trong các hình thức đời sống. Chúng ta sẽ đặt Wittgenstein vào đối thoại với Augustinô (ngôn ngữ và nội tâm), Peirce (ký hiệu học), và Derrida (hậu cấu trúc), nhằm cho thấy vị trí trung gian độc đáo của ông giữa phân tích luận, hiện tượng luận và hậu hiện đại.

Trong khi Tractatus Logico-Philosophicus có thể được xem như đỉnh cao của tham vọng phân tích—nỗ lực thiết lập một ngôn ngữ logic hoàn hảo phản ánh cấu trúc của thực tại—thì Philosophical Investigations lại phá bỏ chính tham vọng đó từ bên trong. Chính sự đứt gãy này không phải là một thay đổi thuần túy về nội dung, mà là một tái cấu hình triệt để về bản chất của triết học. Wittgenstein giai đoạn đầu cực đoan hóa mô hình biểu trưng luận của Frege và Russell, đẩy nó đến điểm tự triệt tiêu. Wittgenstein giai đoạn sau thay thế mô hình này bằng một lý thuyết thực hành về ý nghĩa, đặt nền trên “trò chơi ngôn ngữ” và “hình thức đời sống”. Bước chuyển này mở ra một không gian đối thoại vượt khỏi triết học phân tích, đặc biệt với Augustinô, Peirce và Derrida.

Logic, đời sống và giới hạn của ngôn ngữ

Tư tưởng Wittgenstein không thể tách rời khỏi bối cảnh văn hóa Vienna cuối thế kỷ XIX cũng như những trải nghiệm cá nhân mang tính quyết định—đặc biệt là chiến tranh và ý thức gay gắt về trách nhiệm đạo đức đối với bản thân. Từ góc nhìn này, triết học Wittgenstein hiện ra như một dự án sâu xa hơn: hợp nhất tính trong sáng của tư duy với một lý tưởng đạo đức nghiêm khắc. Chính nền tảng hiện sinh này giúp ta hiểu rõ hơn sự chuyển mình nội tại trong triết học của ông—một chuyển động từ tham vọng thiết lập một ngôn ngữ logic hoàn hảo trong Tractatus Logico-Philosophicus sang một viễn tượng thực hành về ý nghĩa trong Philosophical Investigations. Sự chuyển dịch này là một sự tái cấu hình triệt để về bản chất của triết học: từ việc truy tìm cấu trúc nền tảng của thực tại thông qua ngôn ngữ, sang việc nhận ra rằng chính ý nghĩa chỉ có thể nảy sinh trong các hình thức đời sống cụ thể.

Wittgenstein lớn lên trong một gia đình thuộc tầng lớp tinh hoa Vienna, nơi nghệ thuật, âm nhạc và tư duy phê phán không chỉ là thú tiêu khiển mà là điều kiện của đời sống. Tuy nhiên, sự giàu có và tinh tế văn hóa ấy đi kèm với một áp lực hiện sinh cực đoan, thể hiện qua những bi kịch gia đình và một ý thức sâu sắc về cái chết. Trong môi trường này, những ảnh hưởng như Karl Kraus, Arthur Schopenhauer hay Otto Weininger góp phần định hình một lý tưởng trong đó logic và đạo đức không thể tách rời: nói đúng là một nghĩa vụ đạo đức cũng như sống đúng. Triết học, do đó, ngay từ đầu đã mang tính chất của một kỷ luật nội tâm, chứ không chỉ là một hoạt động trí tuệ.

Khi bước vào triết học thông qua toán học và kỹ thuật, Wittgenstein tiếp nhận dự án của Gottlob Frege và Bertrand Russell, những người đã định hình triết học phân tích sơ kỳ bằng giả định rằng ngôn ngữ phản ánh cấu trúc của thế giới. Triết học phân tích sơ kỳ được định hình bởi một giả định trung tâm: ngôn ngữ có chức năng biểu diễn thực tại. Frege, qua phân biệt giữa Sinn (ý nghĩa) và Bedeutung (quy chiếu), đã cung cấp một khung lý thuyết trong đó ý nghĩa được hiểu như một cấu trúc khách quan độc lập với tâm lý chủ thể.[1] Russell tiếp tục dự án này qua nguyên tử luận logic và thuyết mô tả, nhằm loại bỏ các cam kết bản thể học không cần thiết.[2] Điểm chung của họ là niềm tin rằng bằng cách phân tích cấu trúc logic của ngôn ngữ, ta có thể giải quyết các vấn đề triết học. Ngôn ngữ, trong viễn tượng này, là một bản đồ của thế giới. Wittgenstein kế thừa khung này, nhưng đồng thời đẩy nó đến một hình thức cực đoan hơn, nơi mà mọi ý nghĩa phải được neo chặt vào cấu trúc logic của thực tại.

Trong Tractatus, Wittgenstein đưa ra học thuyết hình ảnh (picture theory): mệnh đề có ý nghĩa khi nó “vẽ” một trạng thái sự việc khả hữu của thế giới.[3] Thế giới không phải là tập hợp các vật thể, mà là tổng thể các sự kiện (facts), và ngôn ngữ phản ánh thế giới thông qua sự tương ứng cấu trúc.⁴ Tuy nhiên, chính sự nghiêm ngặt này dẫn đến một hệ quả mang tính loại trừ: chỉ những gì có thể được biểu diễn như sự kiện mới có thể được nói. này dẫn đến phân biệt nổi tiếng giữa cái có thể “nói” (said) và cái chỉ có thể “cho thấy” (shown). Ẩn dụ “chiếc thang” cho thấy rằng bản thân hệ thống Tractatus cũng chỉ là một công cụ tạm thời—một phương tiện để vượt qua chính nó. Như Cora Diamond đã chỉ ra, điều này có thể được hiểu không phải như việc khẳng định các chân lý không thể diễn đạt, mà như sự phơi bày tính vô nghĩa của toàn bộ diễn ngôn siêu hình.[4]

Tác phẩm Tractatus đã cực đoan hóa mô hình này qua học thuyết hình ảnh: một mệnh đề có ý nghĩa khi nó biểu diễn một trạng thái sự việc khả hữu của thế giới, và ngôn ngữ trở thành một tấm bản đồ logic của thực tại. Nhưng chính sự nghiêm ngặt của hệ thống này lại dẫn đến một kết luận mang tính giới hạn: chỉ những gì có thể được biểu diễn như sự kiện mới có thể được nói, còn các lĩnh vực như đạo đức, thẩm mỹ hay tôn giáo - vốn không thể giản lược thành mô tả sự kiện - bị loại ra khỏi phạm vi của ngôn ngữ có nghĩa.⁵ Điều Từ đó xuất hiện phân biệt nổi tiếng giữa cái có thể “nói” và cái chỉ có thể “cho thấy” – vốn đạt đến cao điểm với mệnh đề, “Điều gì không thể nói, ta phải im lặng”.⁶ Nhưng sự im lặng này không phải là phủ nhận, mà là một cử chỉ triết học nhằm bảo vệ những gì có giá trị khỏi sự giản lược vào diễn ngôn lý thuyết.

Ý nghĩa sâu xa của lập trường này chỉ thực sự sáng tỏ khi đặt trong bối cảnh trải nghiệm chiến tranh của Wittgenstein. Việc tự nguyện ra trận là một thử thách đạo đức, nơi ông tìm kiếm một sự nghiêm túc tuyệt đối trước cái chết và ý nghĩa đời sống. Trong các bản thảo thời chiến, ta thấy rõ một sự chuyển dịch từ phân tích logic sang suy tư về Thiên Chúa, giá trị và cứu cánh của con người. Chính tại đây, phân biệt giữa “nói” và “cho thấy” được mở rộng sang các lĩnh vực tôn giáo và đạo đức, biến Tractatus thành một văn bản hai tầng: một hệ thống logic chặt chẽ đồng thời là một thông điệp hiện sinh về giới hạn của ngôn ngữ.

Bước ngoặt thực hành: từ cấu trúc logic đến trò chơi ngôn ngữ

Trong Philosophical Investigations, Wittgenstein từ bỏ triệt để mô hình logic duy nhất của ngôn ngữ. Thay vào đó, ông đưa ra khái niệm “trò chơi ngôn ngữ” (language-games)—một ẩn dụ nhấn mạnh rằng ngôn ngữ là tập hợp các thực hành đa dạng gắn với đời sống con người.[5]

Khái niệm “trò chơi ngôn ngữ” nhấn mạnh ba điểm then chốt: (1) Ngôn ngữ có tính quy tắc, nhưng quy tắc này không mang tính tuyệt đối mà phụ thuộc vào thực hành; (2) Ý nghĩa gắn liền với bối cảnh sử dụng; (3) Các cách dùng ngôn ngữ liên hệ với nhau qua “tương đồng họ hàng” (family resemblance), không phải qua một bản chất chung

Do đó, nhiều vấn đề triết học xuất hiện khi ta áp dụng sai “luật chơi”—tức là khi ta chuyển một cách dùng ngôn ngữ từ bối cảnh này sang bối cảnh khác mà không nhận ra sự thay đổi đó. Ý nghĩa không còn nằm ở mối tương ứng giữa từ và đối tượng, mà nằm ở cách từ được sử dụng trong các ngữ cảnh cụ thể: “ý nghĩa của một từ là cách nó được dùng trong ngôn ngữ.”

Khái niệm “tương đồng họ hàng” (family resemblance) thay thế cho việc tìm kiếm bản chất cố định của khái niệm.¹⁰ Ngôn ngữ không còn là một hệ thống đóng, mà là một mạng lưới mở của các thực hành. Bước chuyển này đánh dấu sự sụp đổ của mô hình biểu trưng luận: ngôn ngữ không còn phản chiếu thế giới, mà là một phần của đời sống.

Hai lập luận trung tâm củng cố viễn tượng này. Thứ nhất, “vấn đề theo quy tắc”: không có quy tắc nào tự nó quyết định cách áp dụng đúng nếu tách khỏi thực hành cộng đồng.[6] Việc “hiểu đúng” một quy tắc luôn gắn với cách cộng đồng sử dụng và kiểm chứng nó. Thứ hai, “lập luận ngôn ngữ riêng tư”: một ngôn ngữ hoàn toàn nội tâm là bất khả. Bởi vì nếu không có tiêu chuẩn công khai, ta không thể phân biệt giữa việc dùng từ đúng và chỉ tưởng là đúng. ¹²

Kripke diễn giải Wittgenstein theo hướng hoài nghi, cho rằng không có sự kiện nào xác định ý nghĩa.[7] Tuy nhiên, các nhà bình giải như McDowell và Hacker phản đối cách đọc này, nhấn mạnh rằng ý nghĩa được ổn định trong các thực hành xã hội, không cần đến một nền tảng siêu hình.[8]

Triết học như trị liệu và giới hạn của diễn ngôn

Một trong những động cơ sâu xa của Wittgenstein là bảo vệ ý nghĩa của đạo đức và tôn giáo khỏi việc bị giản lược thành mô tả khoa học. Wittgenstein cung cấp một cách tiếp cận độc đáo đối với tôn giáo và đạo đức. Thay vì xem chúng như các mệnh đề mô tả, ông hiểu chúng như các thực hành—các trò chơi ngôn ngữ gắn với đời sống. Điều này cho phép vượt qua cả chủ nghĩa duy khoa học lẫn chủ nghĩa tương đối.

Ở giai đoạn đầu, ông đặt các lĩnh vực này ra ngoài cái có thể nói. Ở giai đoạn sau, ông đưa ra một cách tiếp cận tinh vi hơn: xem đạo đức và tôn giáo như những trò chơi ngôn ngữ riêng, với quy tắc nội tại của chúng. Do đó, các phát biểu tôn giáo không cần phải hoạt động như các mệnh đề khoa học. Chúng có thể là biểu hiện của thái độ, cam kết, hoặc cách nhìn thế giới. Nhiều xung đột giữa tôn giáo và thế tục, theo tinh thần Wittgenstein, bắt nguồn từ việc áp đặt sai “luật chơi”—đòi hỏi diễn ngôn tôn giáo phải tuân theo tiêu chuẩn của khoa học.

Xuyên suốt cả hai giai đoạn, Wittgenstein duy trì một quan niệm nhất quán: triết học không phải là lý thuyết, mà là hoạt động trị liệu. Các vấn đề triết học phát sinh từ sự lẫn lộn ngôn ngữ. Khi ta hiểu rõ cách ngôn ngữ vận hành, vấn đề tự tan biến. Dù có sự thay đổi lớn về lý thuyết, Wittgenstein nhất quán ở một điểm: triết học không phải là một hệ thống học thuyết, mà là một hoạt động nhằm giải tỏa nhầm lẫn.

Các vấn đề triết học, theo ông, không phải là những bí ẩn cần giải đáp, mà là những rối loạn phát sinh từ việc sử dụng ngôn ngữ sai cách. Khi sự nhầm lẫn được làm sáng tỏ, vấn đề cũng biến mất. Ẩn dụ nổi tiếng về việc “chỉ đường cho con ruồi thoát khỏi chiếc chai” diễn tả chính xác mục tiêu này: triết học không xây dựng tri thức mới, mà giúp ta thoát khỏi những ảo tưởng do ngôn ngữ tạo ra. Stanley Cavell diễn giải điều này như một nhiệm vụ mang tính hiện sinh: triết học không chỉ là phân tích, mà còn là việc học cách “ở trong” một hình thức đời sống chung.[9]

Wittgenstein so sánh với Augustinô, Peirce và Derrida

Wittgenstein mở đầu Investigations bằng việc phê phán mô hình ngôn ngữ của Augustinô trong Confessiones I.8. Theo mô hình này, từ ngữ gắn với sự vật thông qua chỉ định. Tuy nhiên, cách đọc này giản lược Augustinô. Trong De Magistro và De Trinitate, Augustinô phát triển một lý thuyết tinh vi về “lời nội tâm” (verbum mentis), nơi ý nghĩa không chỉ nằm ở dấu hiệu bên ngoài mà còn trong đời sống nội tâm của trí tuệ. Sự so sánh này cho thấy một căng thẳng sâu sắc: Wittgenstein bác bỏ ngôn ngữ riêng tư, trong khi Augustinô nhấn mạnh chiều sâu nội tâm. Tuy nhiên, cả hai đều chống lại một quan niệm thuần túy ngoại tại về ngôn ngữ.

Triết học Wittgenstein giai đoạn sau có thể được đặt trong đối thoại với ký hiệu học của Charles Sanders Peirce. Peirce hiểu ký hiệu như một quan hệ tam diện giữa dấu hiệu, đối tượng và diễn giải (interpretant), trong một quá trình diễn giải vô hạn (semiosis).[10] Tương tự, Wittgenstein nhấn mạnh tính động và bối cảnh của ý nghĩa. Tuy nhiên, trong khi Peirce xây dựng một hệ thống lý thuyết, Wittgenstein chủ ý từ chối hệ thống hóa, giữ triết học ở mức mô tả.

Wittgenstein thường được liên hệ với Derrida do cùng phê phán nền tảng của ý nghĩa. Cả hai đều bác bỏ ý niệm về một ngôn ngữ hoàn toàn minh bạch. Tuy nhiên, Derrida nhấn mạnh sự trì hoãn vô tận của ý nghĩa (différance), trong khi Wittgenstein tìm cách ổn định ý nghĩa trong các hình thức đời sống.[11] Do đó, Wittgenstein không phải là một nhà hậu hiện đại theo nghĩa triệt để, mà là một nhân vật trung gian: ông phá bỏ nền tảng nhưng không rơi vào chủ nghĩa bất định.

Kết luận

Wittgenstein không chỉ thay đổi triết học phân tích, mà còn tái định nghĩa chính triết học. Từ một dự án biểu trưng luận, ông chuyển sang một viễn tượng thực hành, nơi ý nghĩa gắn với đời sống. Chính trong bước chuyển này, Wittgenstein mở ra một không gian triết học mới—nơi phân tích, hiện tượng học và hậu cấu trúc có thể gặp nhau.

Tài liệu tham khảo

Augustine of Hippo. Confessiones. Translated by Henry Chadwick. Oxford: Oxford University Press, 1991; De Doctrina Christiana. Translated by R. P. H. Green. Oxford: Oxford University Press, 1995. De Trinitate. Translated by Edmund Hill. Brooklyn, NY: New City Press, 1991.

Thomas Aquinas. Summa Theologiae. Translated by the Fathers of the English Dominican Province.

Gottlob Frege. “On Sense and Reference.” In Translations from the Philosophical Writings of Gottlob Frege.

Joseph Tân Nguyễn, OFM. Triết Ngôn Ngữ. Học Viện Phanxi cô, Thủ Đức. 2015. Lưu hành nội bộ.

William of Ockham. Ockham: Philosophical Writings. Translated by Philotheus Boehner.

Charles Sanders Peirce. Collected Papers of Charles Sanders Peirce.

Bertrand Russell. “On Denoting.” Mind 14 (1905): 479–493.

Ferdinand de Saussure. Course in General Linguistics.

Ludwig Wittgenstein. On Certainty. Oxford: Blackwell, 1969; Philosophical Investigations. Translated by G. E. M. Anscombe. Oxford: Blackwell, 1953; Tractatus Logico-Philosophicus.

[1] Gottlob Frege, “On Sense and Reference,” in Philosophical Writings.

[2] Bertrand Russell, “On Denoting,” Mind (1905).

[3] Ludwig Wittgenstein, Tractatus, 1.1.

[4] Cora Diamond, “Throwing Away the Ladder,” Philosophy (1988).

[5] Wittgenstein, Philosophical Investigations, §7

[6] Ibid., §201.

[7] Saul Kripke, Wittgenstein on Rules.

[8] McDowell; Hacker.

[9] Stanley Cavell, The Claim of Reason.

[10] Peirce, Collected Papers.

[11] Derrida, Of Grammatology.