Các mối tương quan lành mạnh trong thế giới kỹ thuật số

CÁC MỐI TƯƠNG QUAN LÀNH MẠNH TRONG THẾ GIỚI KỸ THUẬT SỐ

Tác giả: María Álvarez de las Asturias (*)

Chuyển ngữ: Tu sĩ Lm. Phêrô Nguyễn Văn Dũng, OFM.

Những trang sau đây ghi lại nội dung một buổi nói chuyện dành cho các bậc cha mẹ. Chủ đề xoay quanh việc làm sao gìn giữ những mối tương quan lành mạnh trong thế giới kỹ thuật số. Buổi nói chuyện do bà María Álvarez de las Asturias trình bày, một chuyên gia đồng hành với các gia đình. Suốt nhiều năm, công việc của bà gắn liền với giáo dục cảm xúc, hoà giải và tháo gỡ các xung đột trong gia đình.

Trong bản ghi này, chúng tôi cố gắng giữ lại giọng nói chân thành và tự nhiên của tác giả. Đồng thời, chúng tôi cung cấp thêm các đường link dẫn đến những đoạn video mà bà đã dùng để minh hoạ.

Sau đây, tôi muốn gợi ý một vài tiêu chí thực hành. Những tiêu chí này có thể giúp chúng ta thiết lập và nuôi dưỡng những mối tương quan lành mạnh trong thế giới kỹ thuật số. Nhờ một số video trên YouTube, với sức mạnh trực quan của hình ảnh, chúng ta sẽ dễ dàng nhìn thấy những tiêu chí ấy được diễn tả sinh động và được nâng đỡ bằng các ví dụ cụ thể.

BIẾT TRÂN QUÝ NHỮNG ĐIỀU TÍCH CỰC

Ngày nay, chúng ta được vây quanh bởi đủ loại phương tiện kỹ thuật số. Nhiều trong số đó thực sự có thể giúp chúng ta sống các mối tương quan tốt hơn. Vấn đề không phải là có dùng hay không, nhưng là dùng cách nào cho đúng.

Hai thái cực đều không ích lợi. Một bên là thái độ “tẩy chay” mọi thứ. Bên kia là lao vào sử dụng một cách nghiện ngập, không kiểm soát. Cả hai đều dễ dẫn đến cực đoan. Ông bà mình vẫn nói “cái gì quá cũng không tốt”. Không phải ai cũng biết tận dụng các phương tiện ấy cho phải lẽ, như một đoạn video châm biếm đã mô tả rất sinh động. (Link video)

Có những mặt tích cực rất rõ. Nhờ các công cụ kỹ thuật số, chúng ta có thể giải quyết nhiều chuyện thực tế mà không cần phải đi lại vất vả. Nhờ vậy, ta tiết kiệm được thời gian, dễ dàng tra cứu thông tin, và giữ liên lạc với những người mà nếu không có công nghệ thì hầu như không thể chạm tới vì khoảng cách quá xa.

Không chỉ thế, công nghệ còn có thể là một trợ lực thực sự cho các mối tương quan. Ta có thể tìm lại những người bạn đã mất liên lạc từ lâu, như bạn học cũ, bạn đại học, hay bạn đồng nghiệp. Chỉ cần một tài khoản Facebook, LinkedIn, WhatsApp, nhiều mối dây có thể được nối lại. Có thể nói, “xa mặt nhưng không nhất thiết phải cách lòng”, nếu chúng ta biết dùng cho đúng.

Các nền tảng này cũng giúp ta giữ được một sự gần gũi nào đó với những người vẫn còn liên hệ nhưng không thể gặp gỡ hằng ngày. Nhờ một tin nhắn, một tấm hình, một mẩu chuyện nhỏ, mối quan hệ được “giữ cho ấm”. Khi gặp lại nhau, ta vẫn còn chuyện để nói, và không bỏ sót những biến cố quan trọng trong đời nhau giữa hai lần gặp.

Tuy vậy, tất cả những điều ấy rốt cuộc vẫn không thể thay thế cho một mối tương quan thực sự. Chỉ khi hiện diện với nhau bằng cả con người mình, trong gặp gỡ trực tiếp, mối tương quan mới thực sự được nuôi dưỡng trọn vẹn. Kinh nghiệm Việt Nam vẫn nhắc chúng ta “trăm nghe không bằng một thấy, trăm thấy không bằng một lần chạm mặt”.

BIẾT ĐỌC “NGÔN NGỮ RIÊNG” CỦA TỪNG NỀN TẢNG MẠNG XÃ HỘI

Ta đừng quên một điều quan trọng. Mỗi loại mạng, mỗi nền tảng đều có “cách nói” và “luật chơi” riêng. Chúng được thiết kế cho một kiểu trao đổi nhất định. Không hiểu “luật chơi” thì rất dễ dùng sai chỗ, sai cách.

Chẳng hạn, trên Twitter (nay là X), người dùng chỉ có một số lượng ký tự hạn chế. Rất khó để trình bày trọn vẹn một ý tưởng hay đào sâu một vấn đề. Khi đụng tới những chuyện phức tạp hoặc nhạy cảm, hầu như không còn chỗ cho các “sắc thái” tinh tế. Vì thế, rất dễ sinh ra hiểu lầm. Nhiều khi “lời nói gió bay”, nhưng lời trên mạng thì lại “bay không nổi”, cứ nằm đó, và có thể gây tổn thương lâu dài.

WhatsApp cũng không phải là nơi thích hợp để bàn bạc những chuyện rất riêng tư. Những đề tài như thế thường cần gặp gỡ trực tiếp. Nhất là khi chúng ta cần nghe rõ giọng điệu và sắc thái của người nói. Người nhận luôn đọc tin nhắn theo cảm xúc và kinh nghiệm chủ quan của họ. Do đó, họ có thể hiểu ra một ý nghĩa hoặc một hàm ý mà người gửi hoàn toàn không hề muốn nói. Nhiều khi “lời nói chẳng mất tiền mua”, nhưng lời nhắn thiếu cân nhắc lại có thể “mua” về rất nhiều hiểu lầm và vết thương.

KẾT BẠN ONLINE

Những tình bạn nảy sinh từ các kết nối trên Internet có thể rất đẹp và rất tích cực. Tuy nhiên, điều quan trọng là ta phải xây dựng chúng cho đúng cách. Tình bạn thực sự vẫn luôn là quà tặng quý giá, “giàu vì bạn, sang vì vợ”, nên càng cần được trân trọng và gìn giữ. Sau đây là một vài nguyên tắc có thể giúp chúng ta khi bắt đầu làm quen với những người gặp được trên mạng xã hội.

a) Làm bạn với ai đó luôn cần thời gian. Đừng vội vàng.

Ta không nên vội đem những chuyện quan trọng hoặc những điều rất riêng tư ra chia sẻ với một người mà mình chỉ mới quen. Ta chưa biết họ thực sự là ai. Ta cũng không biết họ sẽ dùng những thông tin đó để làm gì. Ông bà mình dặn “chọn bạn mà chơi”. Thời kỹ thuật số, lời dặn ấy vẫn đúng, thậm chí còn đúng hơn.

Chúng ta cũng cần rất cẩn trọng khi sắp xếp buổi gặp mặt đầu tiên. Nếu muốn gặp ngoài đời một người mà ta chỉ quen trên mạng, tốt nhất nên hẹn ở nơi công cộng. Nên cho người thân hoặc bạn bè thân thiết biết về cuộc gặp này. Tốt hơn nữa là nên rủ thêm một người tin cậy đi cùng. Cẩn trọng không phải để sợ hãi, nhưng để bảo vệ chính mình và người thân.

b) Học biết bảo vệ đời sống riêng tư

Ngày nay, rất nhiều người gặp rắc rối chỉ vì đã đem những chuyện rất riêng tư của mình lên mạng mà không ý thức đủ tầm quan trọng của chúng. Chẳng hạn, những lệ thuộc tình cảm hoặc các chuyện thầm kín. Nhiều chuyện “nói chơi cho vui” nhưng lại để lại hậu quả rất thật.

“Sự khiêm tốn, kín đáo” không chỉ liên quan tới cách ăn mặc hay thân xác. Đó còn là một thái độ nội tâm. Ánh nhìn của người khác có thể trở nên xoi mói. Những câu hỏi của họ có thể đi xa hơn rất nhiều so với điều ta sẵn sàng chia sẻ. Người Việt mình có câu “tốt khoe, xấu che”. Câu nói ấy, nếu được hiểu cách quân bình, cũng nhắc ta biết giữ lại cho mình một phần đời sống nội tâm và đời sống riêng tư.

Vì thế, điều rất quan trọng là phải biết bảo vệ đời sống riêng tư của mình. Ta cần tự hỏi. Mình đang chia sẻ những gì. Mình chia sẻ với ai. Mình đang đưa những tấm hình nào lên mạng. Mỗi lần bấm nút “đăng”, ta nên dừng lại một chút để cân nhắc. Có những câu hỏi đơn sơ nhưng hữu ích, chẳng hạn “nếu cha mẹ, con cái hoặc người thân của mình đọc được điều này, mình có thấy yên tâm không”.

Ta cần nhớ rằng một khi đã đưa điều gì đó lên Internet thì gần như nó sẽ ở đó rất lâu, thậm chí là mãi mãi. “Lời đã nói như tên đã bắn”, còn dữ liệu đã đưa lên mạng nhiều khi còn khó thu lại hơn cả mũi tên.

Ngày xưa, nếu có một tấm hình mà vì lý do nào đó ta không muốn giữ nữa, ta chỉ cần xé đi hoặc vứt đi. Mọi chuyện chấm dứt ở đó. Bây giờ, việc “xóa dấu vết” không còn dễ như vậy. Điều này kéo theo nhiều hệ luỵ.

Nếu tôi từng yêu ai đó, chúng tôi chụp với nhau nhiều hình ảnh hơi “quá trớn”, rồi sau đó chia tay, hoàn toàn có thể xảy ra chuyện người ấy gửi những tấm hình đó cho người mà tôi đang bắt đầu một mối quan hệ mới. Những điều hôm nay ta thấy “không có gì đâu” vẫn cứ nằm đâu đó trên mạng, có thể bị đào lại bất cứ lúc nào.

Nếu đã có lần ta uống rượu, hút thuốc, hoặc làm một trò “ngông” nào đó với bạn bè cho vui, thì về sau, khi bị tách khỏi bối cảnh vui đùa ban đầu, có khi ta chẳng còn cách nào để giải thích cho những hành động “cho vui” ấy nữa. Lúc đó, “vui đâu chẳng thấy, chỉ thấy lo”.

Chưa kể đến khả năng những hình ảnh hoặc nội dung đó bị người khác cắt ghép, bóp méo và dùng cho những mục đích hoàn toàn khác hẳn với ý định ban đầu. Đây cũng là lý do khiến ta cần khiêm tốn và tiết độ trong việc phơi bày đời sống riêng tư trên mạng.

c) Khi cần phải chấm dứt một mối quan hệ

Trong bất cứ cuộc chia tay nào, nếu muốn lấy lại lòng tự trọng và sự tự do của trái tim, ta cần một khoảng cách về mặt tình cảm. Chỉ xa nhau về mặt thể lý là chưa đủ. Đôi khi “xa mặt nhưng lòng vẫn vương vấn”, nhất là khi mọi dấu vết của người ấy vẫn hiện diện hằng ngày trên màn hình điện thoại.

Ngày nay, điều này lại càng khó hơn. Ta còn phải dám quyết định “ngắt kết nối” với người ấy trên các mạng xã hội. Đây là một quyết định cần được đưa ra cách rõ ràng và dứt khoát. Sự dứt khoát ở bên trong cần đi kèm với những bước đi cụ thể bên ngoài.

Chỉ nghĩ rằng “lâu rồi tụi mình đâu có gặp nhau nữa” là chưa đủ. Ta vẫn có thể “mắc kẹt” nếu ngày nào cũng vào xem Facebook, theo dõi Twitter hay các tài khoản khác của người đó. Lúc ấy, thân xa mà lòng không xa. Chỉ khi đặt một khoảng cách thực sự, cả bên ngoài lẫn bên trong, ta mới có thể lấy lại được sự tự do trong lòng mình.

GỢI Ý THỰC HÀNH

Lời khuyên của tôi để có những mối tương quan lành mạnh là biết “dọn dẹp” và sắp xếp lại thế giới kỹ thuật số của mình cho ngăn nắp. Nhờ đó, ta có thể thực sự tự do sử dụng nó theo cách tốt nhất. Việc “dọn nhà” trên mạng, xoá bớt những thứ không cần thiết, cũng giống như dọn dẹp lại căn phòng của mình. Không gian bên ngoài gọn gàng sẽ giúp tâm trí bên trong nhẹ nhàng hơn.

Cũng như mọi chuyện liên quan đến tình cảm và ước muốn, chúng ta không thể chỉ nghe theo cảm tính hoặc những bốc đồng nhất thời. Những thôi thúc ấy cần được lọc qua lý trí và ý chí. Nhờ đó, ta có thể nhận định và quyết định có nên đi theo hay dừng lại. Ở đây, đức tin Kitô giáo còn mời gọi chúng ta lắng nghe tiếng Chúa trong lương tâm, để mỗi chọn lựa, kể cả trong “thế giới số”, đều hướng về sự thiện và tình yêu đích thực.

Theo tôi, đây là một nơi rất hay để học cách dùng mạng xã hội cho đúng (May Feelings 8 – YouTube)

(*) Instituto Coincidir; Eduardo Navarro, Fundación Desarrollo y Persona

Nguồn bài viết Anh ngữ: Healthy Relationships in the Digital World - Family And Media