TRUYỀN THÔNG QUA NGÔN NGỮ CƠ THÊ

TRUYỀN THÔNG QUA NGÔN NGỮ CƠ THÊ

Joseph Tân Nguyễn OFM

Đối với nhiều người trong chúng ta, việc quan sát người khác luôn mang lại một sức hấp dẫn bất tận. Ngay cả khi không thể nghe hoặc hiểu những gì đang được nói, chúng ta vẫn thường nắm bắt được cốt lõi của một tình huống chỉ bằng cách quan sát. Cơ thể chúng ta luôn luôn giao tiếp. Chúng ta không cần đến một bài thuyết trình PowerPoint, một sân khấu hay một màn hình để biểu đạt điều mình thật sự cảm nhận. Ở bất cứ thời điểm nào và ở bất cứ nơi đâu, cơ thể đều bộc lộ cảm xúc của chúng ta. Vì thế, ngôn ngữ cơ thể là một phần bẩm sinh của chính sự sống con người.

Trong nhiều trường hợp, hành động thực sự nói lên nhiều điều hơn lời nói. Ngay cả khi chúng ta nói chuyện qua điện thoại với người không thể nhìn thấy mình, chúng ta vẫn cử động tay để minh họa cho lời nói. Điều này cho thấy một số cảm xúc gắn chặt với những biểu hiện cơ thể nhất định. Bởi các phản ứng ấy phần lớn đã được “lập trình” sẵn trong cấu trúc sinh học của chúng ta, nên cơ thể thường tiết lộ những điều mà lời nói cố gắng che giấu. Phần lớn con người không thực sự giỏi trong việc ngụy trang cảm xúc thật của mình—trừ khi họ là những diễn viên xuất sắc, mà những người như vậy thì rất hiếm.

Việc hiểu được giao tiếp phi ngôn ngữ ngày càng trở nên quan trọng trong xã hội hiện đại. Nó hiện là một công cụ hữu ích trong hệ thống tư pháp, một kỹ năng thiết yếu đối với các lực lượng an ninh, một phương tiện mạnh mẽ trong lĩnh vực marketing, và thậm chí còn được xem như một phương pháp trị liệu tiềm năng cho những rối loạn như hội chứng stress sau sang chấn (PTSD).[1] Hơn bao giờ hết, điều quan trọng là phải hiểu ngôn ngữ cơ thể của chúng ta thực sự đang nói gì.

Một lĩnh vực nghiên cứu rất kỹ những sắc thái tinh tế của biểu cảm khuôn mặt là ngành hoạt hình. Những nghệ sĩ tạo ra các nhân vật kỹ thuật số sống động phải có sự hiểu biết sâu sắc về khuôn mặt con người—cách nó được cấu tạo, cách nó vận hành và đặc biệt là cách nó chuyển động. Khuôn mặt con người có bốn mươi ba cơ, và với hệ thống cơ ấy chúng ta có thể tạo ra hơn mười nghìn biểu cảm khác nhau. Ai cũng nhận ra nụ cười hay cái cau mày, nhưng việc thể hiện chính xác những biểu cảm này lại vô cùng quan trọng; chỉ cần sai lệch một chút cũng có thể khiến khuôn mặt trở nên giả tạo hoặc thiếu tự nhiên.

Biểu cảm khuôn mặt gắn chặt với hoạt động của não bộ và được chia sẻ bởi mọi nền văn hóa. Dù một người cảm thấy hạnh phúc, tức giận, ghê tởm hay buồn bã, những cảm xúc ấy đều được biểu hiện theo những cách rất giống nhau trên khắp thế giới.[2] Lời giải thích cho tính phổ quát này nằm sâu trong quá khứ tiến hóa của loài người. Hãy tưởng tượng con người cách đây 100.000 năm sống giữa thiên nhiên hoang dã, luôn phải cảnh giác trước những mối đe dọa. Khi ấy, các tín hiệu phi ngôn ngữ có giá trị sinh tồn vô cùng lớn. Nếu một người đột nhiên đứng sững lại hoặc biểu lộ nỗi sợ hãi, những người khác sẽ lập tức hiểu rằng có nguy hiểm mà không cần một lời nào.

Những biểu cảm này không phải là ngẫu nhiên; chúng phục vụ những chức năng sinh học cụ thể. Khi chúng ta cảm thấy sợ hãi, mắt mở to để mở rộng trường nhìn, và lồng ngực nở ra để hít thêm oxy, chuẩn bị cho phản ứng chiến đấu hoặc bỏ chạy. Khi chúng ta tức giận, lông mày hạ xuống và trường nhìn thu hẹp lại, giúp tập trung vào mục tiêu. Ngay cả biểu cảm ghê tởm cũng có mục đích sinh lý: việc nhăn mũi giúp thu hẹp đường mũi, hạn chế việc hít phải những chất có hại.[3]

Một số chuyên gia đã dành cả sự nghiệp để nghiên cứu những tín hiệu này. Chẳng hạn, Joe Navarro đã làm việc 25 năm trong Cục Điều tra Liên bang Hoa Kỳ (FBI) với chuyên môn phân tích hành vi. Công việc của ông tập trung vào việc quan sát những dấu hiệu rất tinh tế của cơ thể để phát hiện những ý định ẩn giấu. Navarro nhận ra rằng đôi chân đôi khi trung thực hơn khuôn mặt. Theo quy ước xã hội, chúng ta thường mỉm cười lịch sự với người khác, nhưng bàn chân lại thường hướng về nơi mà ta thực sự muốn đi. Do đó, cơ thể có thể tiết lộ những điều mà ý thức cố gắng che giấu.[4]

Phần lớn những hành vi này được điều khiển bởi những phần rất cổ xưa của não bộ. Cái gọi là “não bò sát” kiểm soát những chức năng sinh tồn cơ bản như hô hấp và ăn uống, trong khi hệ limbic phản ứng nhanh chóng trước các mối đe dọa. Hệ thống này hoạt động giống như một phần mềm chạy nền, liên tục định hình cách chúng ta cử động và phản ứng mà không cần đến sự ý thức của chúng ta.[5]

Dù con người thường cố gắng che giấu cảm xúc của mình—đôi khi vì phép lịch sự, đôi khi để lừa dối—những nỗ lực ấy không phải lúc nào cũng thành công. Một hiện tượng đáng chú ý là “vi biểu cảm” (micro-expression), tức những biểu cảm khuôn mặt cực kỳ ngắn ngủi tiết lộ cảm xúc thật trước khi chúng bị kiểm soát. Hiện tượng này đã được Charles Darwin ghi nhận từ thế kỷ XIX trong tác phẩm The Expression of the Emotions in Man and Animals.[6]

Trong nghiên cứu hiện đại, các biểu cảm khuôn mặt còn được phân tích một cách hệ thống thông qua Facial Action Coding System (FACS)—một hệ thống phân loại các chuyển động cơ mặt được phát triển bởi Paul Ekman và Wallace Friesen. Hệ thống này cho phép các nhà nghiên cứu xác định chính xác những nhóm cơ nào đang hoạt động trong từng biểu cảm cảm xúc.[7]

Không chỉ khuôn mặt, chuyển động của toàn bộ cơ thể cũng mang nhiều thông tin. Cách một người bước đi có thể tiết lộ trạng thái cảm xúc, ý định hoặc thậm chí sức khỏe của họ. Các thí nghiệm về “biological motion” cho thấy rằng ngay cả khi chỉ nhìn thấy vài điểm sáng đánh dấu các khớp cơ thể, con người vẫn có thể nhận ra giới tính, tâm trạng và đặc điểm vận động của người đang di chuyển.[8]

Điều thú vị là mối quan hệ giữa cơ thể và tâm trí hoạt động theo hai chiều. Không chỉ cảm xúc ảnh hưởng đến tư thế và cử chỉ của chúng ta, mà tư thế cũng có thể ảnh hưởng đến cảm xúc. Những nghiên cứu về “embodiment” cho thấy rằng việc thay đổi tư thế, nhịp thở hoặc cách di chuyển có thể làm thay đổi trạng thái tâm lý của con người.

Sau cùng, việc nghiên cứu ngôn ngữ cơ thể cho thấy chúng ta truyền đạt nhiều thông tin đến mức nào mà không cần lời nói. Khuôn mặt, bàn tay, tư thế và chuyển động của chúng ta tạo nên một hệ thống giao tiếp phức tạp được hình thành qua hàng triệu năm tiến hóa. Khi học cách quan sát những tín hiệu này cẩn thận hơn, chúng ta có thể hiểu nhau tốt hơn—và có lẽ góp phần xây dựng một xã hội an toàn và giàu sự đồng cảm hơn.

Tài liệu tham khảo

Triết Học Ngôn Ngữ. Joseph Tân Nguyễn OFM. Học Viện Phanxicô, Thủ Đức, 2015. Lưu hành nội bộ.

[1] Joe Navarro, What Every BODY Is Saying (New York: HarperCollins, 2008).

[2] Paul Ekman, Emotions Revealed: Recognizing Faces and Feelings to Improve Communication and Emotional Life (New York: Times Books, 2003).

[3] Jessica L. Tracy and David Matsumoto, “The Spontaneous Expression of Pride and Shame,” Proceedings of the National Academy of Sciences 105, no. 33 (2008): 11655–11660.

[4] Joe Navarro and Marvin Karlins, What Every BODY Is Saying, 82–89.

[5] Joseph LeDoux, The Emotional Brain: The Mysterious Underpinnings of Emotional Life (New York: Simon & Schuster, 1996).

[6] Charles Darwin, The Expression of the Emotions in Man and Animals (London: John Murray, 1872).

[7] Paul Ekman and Wallace V. Friesen, Facial Action Coding System: A Technique for the Measurement of Facial Movement (Palo Alto: Consulting Psychologists Press, 1978).

[8] Gunnar Johansson, “Visual Perception of Biological Motion and a Model for Its Analysis,” Perception & Psychophysics 14 (1973): 201–211.