TRIẾT KHOA HỌC (VI)

TRIẾT KHOA HỌC (VI)

Jeffery L. Kasser

(Chuyển ngữ: Joseph Tân Nguyễn ofm)

HIỆN THỰC LUẬN VÀ TỰ NHIÊN LUẬN

Đáp lại tranh luận hiện thực–kinh nghiệm, nhiều triết gia theo hướng tự nhiên luận: từ bỏ dự án biện minh a priori cho khoa học và xem triết học liên tục với điều tra khoa học. Theo đó, hiện thực khoa học trở thành một giả thuyết có tính kinh nghiệm hơn là học thuyết thuần triết. Hiện thực được biện hộ như lời giải thích khoa học tốt nhất cho chính thành công của khoa học.

Nhận thức luận tự nhiên luận tái đóng khung tranh luận: thay vì hỏi khoa học có thể được biện minh từ lập trường ngoại tại hay không, nó khảo sát cách phương pháp khoa học vận hành trong mạng niềm tin rộng hơn. Nhưng điều này làm dấy lên lo ngại vòng tròn: dùng khoa học để bảo vệ khoa học là tự xét theo chuẩn của mình. Người tự nhiên luận đáp rằng họ bác bỏ chính đòi hỏi biện minh ngoại tại; họ không “minh chứng” khoa học mà chỉ tìm cách hiểu nó bằng phương tiện khoa học.

Một lo ngại khác là tự nhiên luận có thể làm triết học tan vào tâm lý học hay xã hội học, thay câu hỏi chuẩn tắc “ta nên suy luận thế nào” bằng mô tả “ta thực sự suy luận thế nào.” Quine từng gợi một tự nhiên luận mạnh thay thế nhận thức luận bằng tâm lý học khoa học; các tự nhiên luận gia sau này thường ôn hòa hơn: họ tích hợp tri thức thực nghiệm vào phản tư triết học mà không từ bỏ phân tích chuẩn tắc.

Tự nhiên luận cũng có thể áp dụng vào câu đố quy nạp mới của Goodman: thay vì tìm tiêu chí thuần khái niệm để phân biệt vị từ “tốt,” ta dựa vào thực hành khoa học để nhận diện các phạm trù nâng đỡ quy nạp thành công. Tuy vậy, tự nhiên luận không tự động minh oan cho khoa học: tâm lý học và xã hội học đôi khi phơi bày thiên kiến và phi lý có hệ thống, khiến khảo sát tự nhiên luận có thể làm suy yếu chứ không củng cố niềm tin vào tính hợp lý của khoa học.

GIÁ TRỊ VÀ TÍNH KHÁCH QUAN

Các nghiên cứu gần đây trong nhận thức luận tự nhiên hóa chuyển sang chiều kích xã hội của khoa học. Thay vì xem ảnh hưởng xã hội như đe dọa khách quan, nhiều triết gia cho rằng tổ chức cộng đồng khoa học có thể tăng cường tính hợp lý. Các yếu tố như uy tín, tài trợ, động lực thể chế rõ ràng định hình hành vi khoa học. Thực chứng thường xem chúng là méo mó; xã hội học khoa học đôi khi coi viện dẫn bằng chứng và logic chỉ là “mặt nạ” cho lợi ích xã hội sâu hơn. Kuhn gợi một con đường giữa: cấu trúc xã hội có thể hỗ trợ chứ không phá hoại tính hợp lý.

Các tiếp cận đương đại cố hòa giải chuẩn tắc xã hội và chuẩn tắc nhận thức. Ý thức hệ không nhất thiết luôn làm giảm độ tin cậy; nghiên cứu chịu chi phối bởi lợi ích kinh tế/chính trị vẫn có thể đúng nếu các lợi ích ấy thưởng cho thành công kinh nghiệm. Cơ chế phần thưởng của khoa học—trích dẫn, ghi nhận, cạnh tranh—có thể thúc đẩy kiểm nghiệm, lặp lại và phân công lao động trí tuệ hiệu quả. Tuy nhiên, ảnh hưởng ngày càng mạnh của tài trợ doanh nghiệp làm phức tạp niềm tin rằng các động lực khoa học tự động tạo ra kết quả khách quan.

Vì mỗi nhà khoa học mang theo phối cảnh cá nhân và văn hóa, tính khách quan phụ thuộc ít hơn vào sự vô tư cá nhân mà nhiều hơn vào phê bình tập thể. Đa dạng nền tảng và quan điểm có thể tăng sức mạnh điều tra bằng cách phơi bày các giả định và thiên kiến ẩn. Nhưng đa dạng quá mức cũng có thể tạo “nhiễu” cản tiến bộ, đặt ra câu hỏi khó về cân bằng giữa bao trùm và hiệu quả.

Khi khoa học tương tác xã hội, vấn đề giá trị càng nổi bật: trách nhiệm đạo đức, ưu tiên tài trợ, thực hành nghiên cứu toàn cầu, và mức độ dân chủ trong quyết định khoa học. Các câu hỏi này cho thấy khách quan khoa học không phải là trung lập “không giá trị,” mà được hình thành từ những cấu trúc xã hội phức tạp cần được đánh giá và điều chỉnh liên tục.

Những thảo luận về khách quan cũng cho thấy nguy cơ của cả lạc quan ngây thơ lẫn quy giản hoài nghi. Khoa học đáng được tôn trọng vì thành tựu của nó, nhưng không đòi hỏi sự phục tùng không phê phán. Rốt cuộc, triết học khoa học không đưa ra lời giải cuối cùng cho các câu đố sâu nhất; thay vào đó, nó làm rõ các căng thẳng nuôi dưỡng điều tra khoa học—giữa khiêm tốn và tham vọng, mô tả và chuẩn tắc, liên tục và đặc thù. Sự sáng tỏ này có thể không xóa vấn đề, nhưng giúp ta hiểu sâu hơn và tham dự phản tư hơn vào cả khoa học lẫn triết học.

XÁC SUẤT

Trong lịch sử, ngẫu nhiên thường bị xem là kẻ thù của lý trí, nhưng xác suất lại trở thành trung tâm của tư duy hiện đại. Lý thuyết toán học về xác suất xuất hiện khá muộn, vào khoảng thế kỷ XVII, mặc dù con người đã từ lâu say mê cờ bạc. Những quan niệm ban đầu về tri thức nhấn mạnh tính chắc chắn theo mô hình hình học, khiến suy luận xác suất ít được chú ý. Sự phát triển của lý thuyết xác suất được thúc đẩy bởi các bài toán cờ bạc đặt ra cho Pascal, rồi nhanh chóng lan sang lĩnh vực luật pháp, thương mại và thực hành khoa học.

Theo thời gian, xác suất dần gắn với bằng chứng thay vì thẩm quyền. Nếu trước đây thuật ngữ này chỉ những ý kiến dựa trên lời chứng, thì các nhà tư tưởng Phục Hưng bắt đầu xem dấu hiệu xác suất như chỉ báo của những nguyên nhân ẩn giấu, cho phép khoa học dựa vào các mẫu hình và triệu chứng thay vì sự chắc chắn suy diễn. Sự trỗi dậy của thống kê trong thế kỷ XIX tiếp tục biến đổi tư duy khoa học bằng cách phát hiện những quy luật trong các quần thể lớn dù từng sự kiện riêng lẻ vẫn khó đoán. Với sự ra đời của cơ học lượng tử, các định luật xác suất không còn bị xem chỉ là xấp xỉ của quá trình tất định mà trở thành đặc điểm nền tảng của tự nhiên.

Dù toán học xác suất tương đối đơn giản—giá trị nằm giữa 0 và 1, chân lý tất yếu có xác suất bằng 1, các biến cố loại trừ lẫn nhau có xác suất cộng được—cách diễn giải triết học về xác suất vẫn gây tranh cãi. Thuyết tần suất xem xác suất là đặc điểm khách quan của thế giới, thường hiểu như tần suất tương đối trong quần thể, nhưng gặp khó khăn với các trường hợp đơn lẻ và việc xác định lớp tham chiếu thích hợp. Thuyết logic coi xác suất là quan hệ giữa các mệnh đề và nhấn mạnh tính nhất quán cũng như các nguyên tắc như nguyên lý vô sai biệt, dù chính các nguyên tắc này cũng gây tranh luận. Thuyết chủ quan xem xác suất là mức độ tin tưởng bị ràng buộc bởi tính hợp lý, nhưng phải đối mặt với vấn đề phân biệt giữa niềm tin hợp lý và những hệ thống niềm tin tuy nhất quán nhưng thiếu thuyết phục.

CHỦ NGHĨA BAYES

Trong những thập niên gần đây, các cách tiếp cận Bayes đã tái định hình sâu sắc những thảo luận triết học và khoa học về bằng chứng, sự xác nhận và tính hợp lý. Chủ nghĩa Bayes khởi đi từ cách hiểu chủ quan về xác suất: xác suất biểu thị mức độ tin tưởng chứ không phải tần suất khách quan hay quan hệ logic. Những mức độ này có thể đo bằng hành vi đặt cược—một mệnh đề càng bị đánh giá là ít khả năng thì phần thưởng phải càng cao để biện minh cho việc cược vào nó. Chủ nghĩa Bayes chỉ áp đặt những ràng buộc tối thiểu, chủ yếu là tính nhất quán xác suất. Lập luận “Dutch book” minh họa điều này: nếu một tác nhân gán xác suất trái với lý thuyết xác suất, người khác có thể sắp xếp một chuỗi cược khiến tác nhân đó chắc chắn thua tiền, qua đó phơi bày sự phi lý thực tiễn.

Chủ nghĩa Bayes trở thành lý thuyết suy luận khoa học khi đưa vào khái niệm định lượng về sự xác nhận: bằng chứng xác nhận giả thuyết nếu nó làm tăng xác suất của giả thuyết đó. Điều này đòi hỏi khái niệm xác suất tiên nghiệm, vì ta không thể đánh giá sự xác nhận nếu không biết mức độ khả tín ban đầu của giả thuyết. Xác suất có điều kiện đóng vai trò trung tâm, bởi sự xác nhận liên quan đến việc bằng chứng thay đổi niềm tin như thế nào. Ví dụ, một đám mây lớn ở chân trời chỉ xác nhận giả thuyết có mưa nếu nó làm tăng xác suất chủ quan rằng trời sẽ mưa. Dù việc đồng nhất xác nhận với việc tăng xác suất đôi khi dẫn tới hệ quả trái trực giác, những người theo Bayes cho rằng các khó khăn này có thể giải quyết trong khuôn khổ rộng hơn của lý thuyết.

Cơ chế cốt lõi của suy luận Bayes là Định lý Bayes, hệ quả toán học của định nghĩa xác suất có điều kiện. Định lý mô tả cách tính xác suất hậu nghiệm bằng cách kết hợp xác suất tiên nghiệm với độ khả dĩ của bằng chứng. Bằng chứng xác nhận mạnh khi nó khó xảy ra nếu không có giả thuyết nhưng trở nên rất có khả năng nếu giả thuyết đúng. Yếu tố gây tranh cãi là yêu cầu chuẩn tắc: các tác nhân hợp lý nên cập nhật niềm tin bằng cách điều kiện hóa, đặt xác suất hậu nghiệm bằng xác suất tiên nghiệm có điều kiện khi bằng chứng xuất hiện. Lập luận Dutch book theo chiều thời gian được dùng để biện hộ: những ai cập nhật niềm tin bằng phương pháp khác có thể bị khai thác qua chuỗi cược kéo dài theo thời gian.

Như vậy, chủ nghĩa Bayes kết hợp tính khách quan và chủ quan theo cách đặc biệt. Nó cho phép tự do đáng kể trong việc gán xác suất tiên nghiệm nhưng yêu cầu một quy tắc duy nhất để cập nhật niềm tin. Những người ủng hộ cho rằng khác biệt tiên nghiệm sẽ dần “trôi mất” khi bằng chứng tích lũy, dù điều này cần nhiều giả định mạnh. Chủ nghĩa Bayes cũng xử lý thanh nhã nhiều nghịch lý triết học cổ điển như “câu đố quy nạp mới” của Goodman hay nghịch lý con quạ của Hempel bằng cách xem sự xác nhận là tương đối với xác suất tiên nghiệm.

XXXII. Những vấn đề của chủ nghĩa Bayes (Problems with Bayesianism) Dù ngày càng có ảnh hưởng, chủ nghĩa Bayes vẫn bị phê phán đáng kể. Một lo ngại là lý thuyết này lý tưởng hóa nhận thức con người quá mức: tính nhất quán xác suất giả định sự toàn tri logic mà con người thực tế không có. Một lo ngại khác mang tính mô tả: các nhà khoa học hiếm khi trình bày công việc của mình trực tiếp theo ngôn ngữ xác suất chủ quan.

Một thách thức kỹ thuật lâu dài là vấn đề “bằng chứng cũ”. Nhiều lý thuyết khoa học được củng cố bởi các sự kiện đã biết từ trước, nhưng việc cập nhật Bayes dường như không nắm bắt được điều này. Nếu bằng chứng đã chắc chắn (xác suất bằng 1), thì theo định lý Bayes nó không thể làm tăng xác suất của giả thuyết. Những người theo Bayes đáp lại bằng cách dùng các đánh giá phản thực hoặc cho rằng yếu tố xác nhận thật sự là việc phát hiện giả thuyết kéo theo bằng chứng, song cả hai cách đều gặp khó khăn.

Một phê phán khác nhắm vào tính chủ quan. Một số thành phần của định lý Bayes có thể bị ràng buộc bởi khoa học, nhưng những thành phần khác—đặc biệt là xác suất tổng thể của bằng chứng—phụ thuộc nhiều vào phán đoán. Mẫu số của phương trình Bayes chứa giả thuyết “bao trùm” mọi khả năng sai của giả thuyết chính, khiến việc gán xác suất chính xác trở nên khó khăn. Dù tính chủ quan khiến nhiều nhà khoa học dè dặt, một số triết gia lại cho rằng nó có thể thúc đẩy sáng tạo khoa học.

Thống kê cổ điển cung cấp một khuôn khổ thay thế: thay vì gán xác suất cho giả thuyết, nó tập trung vào xác suất của dữ liệu dưới các giả định như tính ngẫu nhiên. Kiểm định ý nghĩa thống kê là ví dụ điển hình. Tuy tránh được xác suất tiên nghiệm chủ quan, phương pháp này lại có hạn chế riêng như các ngưỡng tùy ý và việc không thể gán xác suất trực tiếp cho giả thuyết. Sự căng thẳng giữa Bayes và thống kê cổ điển phản ánh những bất đồng sâu xa về bản chất của bằng chứng và suy luận hợp lý.

ENTROPY VÀ SỰ GIẢI THÍCH

Triết học khoa học đương đại thường tập trung vào các lý thuyết khoa học cụ thể, và triết học vật lý là một lĩnh vực phong phú cho các câu hỏi về giải thích và quy giản. Một ví dụ là vấn đề entropy và hướng thời gian. Các định luật chuyển động cơ bản đối xứng theo thời gian, cho phép quá trình diễn ra theo cả hai chiều. Tuy nhiên, định luật thứ hai của nhiệt động lực học cho rằng entropy có xu hướng tăng, dẫn đến những hiện tượng bất khả nghịch như sữa hòa vào cà phê.

Ludwig Boltzmann đưa ra hai cách giải thích nổi tiếng: một dựa vào va chạm phân tử dẫn hệ đến trạng thái cân bằng theo xác suất; cách kia nhấn mạnh các cân nhắc tổ hợp—các trạng thái entropy cao nhiều hơn rất nhiều so với trạng thái entropy thấp. Tuy nhiên, cả hai đều đặt ra câu hỏi sâu sắc: nếu trạng thái entropy cao có xác suất áp đảo, vì sao entropy chỉ tăng về phía tương lai chứ không phải quá khứ?

Một lời giải đề xuất là “Giả thuyết Quá khứ,” cho rằng vũ trụ khởi đầu ở trạng thái entropy cực thấp. Điều này lại dẫn đến câu hỏi triết học: liệu giả thuyết ấy có cần được giải thích không? Tranh luận này mở rộng sang những vấn đề lớn hơn về luật tự nhiên, giải thích và giới hạn của khoa học.

LOÀI VÀ THỰC TẠI

Trong triết học sinh học, khái niệm loài là trường hợp nghiên cứu phong phú về phân loại và chủ nghĩa hiện thực. Loài giữ vai trò trung tâm trong tiến hóa, phân loại học và chính sách môi trường, nhưng việc định nghĩa “loài” lại vô cùng khó khăn. Tiến hóa diễn ra dần dần, làm mờ ranh giới giữa các nhóm; các cá thể trong một loài cũng không chia sẻ một bản chất duy nhất.

Một số triết gia cho rằng loài không phải lớp mà là cá thể lịch sử—những dòng dõi liên tục có khởi đầu, kết thúc và sự thống nhất nhân quả. Sinh học đề xuất nhiều khái niệm loài: dựa trên tương đồng hình thái, cách ly sinh sản, tổ tiên phát sinh chủng loại hoặc vai trò sinh thái. Mỗi khái niệm phục vụ mục đích khoa học khác nhau nhưng không bao quát toàn bộ trường hợp, dẫn đến tranh luận giữa chủ nghĩa nhất nguyên, đa nguyên và hoài nghi.

Những tranh luận này phản ánh câu hỏi triết học rộng hơn: các phạm trù khoa học nên phản ánh cấu trúc khách quan của thế giới hay lợi ích thực tiễn của con người? Phương pháp cladistics phân loại hoàn toàn theo nguồn gốc tổ tiên, từ chối những nhóm truyền thống như “bò sát” vốn không có tổ tiên chung duy nhất.

LOẠI BỎ CON NGƯỜI ?

Triết học tâm trí và khoa học ngày càng xem xét liệu tâm lý học thường nghiệm—cách giải thích hành vi bằng niềm tin, mong muốn và ý định—có nên được giữ lại, quy giản hay loại bỏ. Tâm lý học thường nghiệm giống một khuôn khổ lý thuyết với bản thể học và các quy luật riêng, giả định những trạng thái tinh thần nội tại giống cấu trúc câu.

Các nhà phê bình cho rằng khuôn khổ này kém cạnh tranh so với tâm lý học khoa học và khoa học thần kinh: các khái quát của nó mơ hồ, ít tiến bộ lý thuyết và khó giải thích sáng tạo hay bệnh lý tâm thần. Một số nhà thần kinh học đề xuất các mô hình kết nối, trong đó nhận thức nổi lên từ mô hình kích hoạt thần kinh chứ không phải biểu diễn giống câu. Nếu đúng, tâm lý học thường nghiệm có thể bị thay thế qua quy giản loại bỏ.

Hệ quả của đề xuất này rất triệt để: nếu niềm tin và mong muốn không tồn tại, khái niệm “con người” cũng bị đe dọa. Những người bảo vệ tâm lý học thường nghiệm cho rằng nó vẫn hữu ích trong việc giải thích hành vi bình thường và tiếp tục đóng vai trò trong các ngành khoa học như kinh tế học hay nhân học.