PHANXICÔ ASSISI (6) - NHỮNG NĂM PHÁP CHẾ

Phanxicô Assisi. VI

NHỮNG NĂM PHÁP CHẾ

Michael Cusado, OFM

Đối với Phanxicô và những anh em đầu tiên của ngài, các năm 1219–1221 là quãng thời gian căng thẳng, chống đối, đối đầu và cuối cùng là sự nhường bước. Sự khác biệt quan điểm giữa những người bạn đồng hành đầu tiên và những tân tòng sau này về định hướng tương lai của huynh đoàn bắt đầu gieo mầm cho lịch sử lâu dài của Dòng Phanxicô. Thực vậy, một sự phân nhánh trong đường hướng của Dòng – giữa một cộng đoàn dấn thân tông đồ hoàn toàn phục vụ Giáo hội và Giáo hoàng, và một khát vọng vẫn ẩn mình như men âm thầm giữa giới “bé mọn” ngoài thôn dã, sống lời kêu gọi sám hối (lời khuyên trong Luật Sơ Khai 23) – đã được gieo và sẽ kết trái, cả tích cực lẫn tiêu cực, trong những năm sau đó, khi Dòng chao đảo giữa những công trình canh tân thiêng liêng rạng rỡ giữa các tín hữu và những chia rẽ ăn mòn giữa các nhóm trong chính Dòng, vốn đại diện cho các viễn tượng khác nhau về đoàn sủng. Những chia rẽ ấy, tuy còn tiềm ẩn lúc bấy giờ, sẽ bùng nổ sau khi Phanxicô qua đời và Dòng được gắn kết sâu hơn vào cơ cấu mục vụ của Giáo hội. Nhưng trước mắt, vẫn còn nhiều việc phải làm. Dù sức khỏe ngày càng suy kiệt, Phanxicô vẫn thấy Tòa Rôma – qua vị Hồng y Hugolino – tiếp tục cố gắng áp đặt một hình thái kỷ luật và cơ cấu rõ ràng hơn trên thực thể độc đáo này, gọi là Dòng Anh Em Hèn Mọn. Trong thời kỳ này, Giáo triều đã thực hiện hai nỗ lực lớn. Câu hỏi đặt ra: vị cựu bề trên tổng quyền đang lâm bệnh kia sẽ đóng vai trò gì?

Các giáo dân sám hối gắn liền với phong trào Hèn Mọn

Nỗ lực đầu tiên liên quan đến số đông giáo dân sám hối ngày càng quy tụ quanh các huynh đoàn khi họ mở rộng sự hiện diện khắp nước Ý và cả vượt qua núi non. Họ quây quần bên các tu sĩ khi các tu sĩ bắt đầu định cư trong những nhà dòng cố định, và từ đó đặt ra một thách đố mới cho Giáo triều. Cũng như hiện tượng các Nữ tu Nghèo Khó – những người bạn đồng hành nữ của Phanxicô – vốn từ năm 1219 đã bị tách biệt cả về thể lý lẫn pháp lý khỏi nhánh nam giới, thì nay Giáo triều lại muốn đem lại trật tự tổ chức và pháp lý cho các nhóm giáo dân sám hối đang ngày càng gắn bó với huynh đoàn Hèn Mọn và linh đạo của nó.

Vấn đề không phải là trước năm 1220 không hề có giáo dân sám hối – thực ra đã có. Vấn đề chính là lúc này, họ ngày càng đông và đang tự tổ chức thành các hiệp hội (confraternitas) liên kết với tu sĩ ở những nơi có sự hiện diện của họ. Chính sự chuyển biến này – từ những cá nhân đơn lẻ thành cộng đoàn có tổ chức – đã khiến Giáo triều hành động, nhằm định hướng các năng lượng thiêng liêng này theo hướng xây dựng thay vì trở nên rối loạn hay phá hoại cho Giáo hội và xã hội.

Thực ra, Giáo triều không cần phát minh điều gì mới. Họ đã có một mô hình từ khoảng hai mươi năm trước, dựa trên hiện tượng Humiliati – một nhóm đạo đức nam nữ ở miền bắc Ý cuối thế kỷ XII. Nhóm này có ba cấp bậc: Đệ nhất Dòng gồm linh mục, Đệ nhị Dòng gồm nam nữ chiêm niệm, và Đệ tam Dòng gồm giáo dân sám hối. Chính cấp bậc thứ ba này đã trở thành khuôn mẫu cho các giáo dân sám hối gắn với phong trào Hèn Mọn.

Vì thế, vào tháng 11 năm 1221, Đức Honoriô III và Giáo triều ban hành cho những người sám hối – không nêu tên rõ ràng – một bản luật sống cho “anh chị em sám hối.” Văn bản nguyên thủy không còn, nhưng chúng ta có một phiên bản năm 1228 mang tựa Memoriale propositi. Chúng ta biết niên đại xấp xỉ nhờ một phần trong đó (chương 17, cấm thề để gia nhập dân quân địa phương ra trận) vốn dựa trên sắc chỉ Detestanda (21.5.1227).

Khi khảo sát, văn bản này chỉ là một bộ quy tắc khá chung cho những ai khấn sống đời sám hối. Thực tế, không hề có nhắc đến Phanxicô, nên khó có thể khẳng định nó dành riêng cho giáo dân Phanxicô. Học giả Dòng Đa Minh G. G. Meersseman cho rằng văn bản không nhất thiết gửi trực tiếp cho họ, có thể bao gồm họ, nhưng không hơn. Tuy nhiên, các học giả Phanxicô lại bất đồng, vì văn bản này gửi cho giáo dân vùng Romagna (Bologna), nơi nhóm giáo dân sám hối Phanxicô đầu tiên được tổ chức thành hiệp hội. Ý kiến hiện nay cho rằng Memoriale propositi có lẽ dành cho giáo dân sám hối liên kết với Anh Em Hèn Mọn, đồng thời cũng có thể áp dụng cho các nhóm khác đang dần hình thành trong thế kỷ XIII.

Văn bản mở đầu bằng mô tả về những người từ bỏ đời sống thế tục để embrace đời sống đơn sơ. Tiếp đó là phần dài về thực hành thiêng liêng: đọc kinh Nhật tụng hằng ngày (hoặc đọc Kinh Lạy Cha cho người thất học), tham dự Thánh Thể, xét mình và xưng tội thường xuyên, ăn chay kiêng thịt hằng ngày, và học hỏi giáo lý đều đặn. Ngoài ra, họ còn phải làm việc bác ái (thăm nom bệnh nhân, nhất là trong nhóm mình; quyên góp giúp đỡ các thành viên túng thiếu), và tích cực kiến tạo công lý và hòa bình tại địa phương.

Văn bản cũng đề cập đến cơ cấu nội bộ: người đứng đầu hiệp hội là một visitator do giám mục địa phương chỉ định. Về sau, các hiệp hội thường đề cử tu sĩ Phanxicô cho chức vụ này. Ngoài ra, còn có người đặc trách dạy giáo lý. Vấn đề thề nguyền được nhắc đến, vì nhiều thành bang Ý bắt buộc công dân thề trung thành để tham gia dân quân trong các cuộc chiến. Các giáo dân sám hối thường từ chối, dựa trên Tin Mừng cấm thề thốt, khiến họ bị nghi ngờ trước chính quyền. Do đó, sắc chỉ năm 1227 cho phép họ thề trong vài hoàn cảnh, nhưng tuyệt đối không để mang vũ khí. Trọng tâm vẫn là duy trì hòa bình.

Tuy nhiên, Memoriale propositi quá chung chung, ít mang dấu ấn Phanxicô. Có lẽ thất vọng trước điều đó, Phanxicô đã sáng tạo một giải pháp: ngài chỉnh sửa Thư gửi Các Tín Hữu (bản dài, soạn với Caesar xứ Speyer) thành bản ngắn gọn hơn (1221–1222), phân thành hai phần: “Những ai ăn năn” và “Những ai chưa ăn năn.” Đây là cốt lõi linh đạo của Đệ tam Dòng, tập trung vào việc sám hối như bản chất đời sống Kitô hữu. Văn bản này trở thành nền tảng cho linh đạo của họ.

Việc soạn thảo Luật Sau này của Dòng Anh Em Hèn Mọn

Sau Tổng hội bất thường cuối năm 1220, Phanxicô và Caesar mong bổ sung Luật Sơ Khai để vừa phù hợp Công đồng Lateran IV, vừa khích lệ anh em sống đời thánh hiến với nhiệt tâm hơn. Nhưng bản Luật Sơ Khai đã trở thành một văn kiện quá dài (24 chương), pha trộn khích lệ thiêng liêng, lời mời gọi cầu nguyện và luật buộc. Với Giáo triều, đặc biệt là Hồng y Hugolino, đó là một “mớ hỗn độn.”

Do đó, họ yêu cầu soạn lại một bản luật súc tích và chuẩn mực hơn – tức Luật Sau này (1223). Văn bản mới rút xuống 12 chương, có thể phản chiếu hình ảnh 12 tông đồ và đời sống cộng đoàn trong Công vụ. Dù ngắn gọn, Luật Sau này vẫn bao quát các chủ đề chính: sống Tin Mừng, đón nhận tân tu sĩ, kinh nguyện, ăn chay, nghèo khó, bác ái huynh đệ, bầu cử bề trên, giảng thuyết, quan hệ giữa anh em và bề trên, không vào đan viện nữ, truyền giáo nơi Hồi giáo, và đặt Dòng dưới sự bảo trợ của một Hồng y.

Dù vậy, bản luật mới cũng lược bỏ nhiều nội dung quý giá: viễn tượng “trở nên bé mọn” (minoritas), sự nhấn mạnh đến tính tương quan xã hội của Dòng, cũng như khái niệm vâng phục hỗ tương. Thay vào đó, Luật Sau này nâng cao đức khó nghèo (paupertas) thành dấu chỉ chính của đoàn sủng Phanxicô.

Một điểm tích cực được thêm vào là nhấn mạnh sự hiệp nhất trong kinh nguyện và y phục: tu sĩ giáo dân và linh mục đều cầu nguyện và mặc y phục như nhau.

Ngày 29.11.1223, Đức Honoriô III chính thức phê chuẩn Luật Sau này bằng sắc chỉ Solet annuere. Khác với Luật Sơ Khai không có ấn tín, Luật Sau này trở thành – và vẫn là – bản luật chính thức của Dòng Anh Em Hèn Mọn.